على زمانى قمشه اى
10
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
كردند . از آن ميان مىتوان از احمد بن ابراهيم بن احمد بن صفوان ، رياضىدان ، اديب و لغوى ابو زيد عبد الرحمن اللّجائى منجم مشهور و ابو عبد اللّه ابلّى كه خود استاد ابن خلدون بود نام برد . وى گذشته از آنكه در علوم دستى قوى داشت ، تحت تأثير شيخ هزميرى به پيشگويى نيز مىپرداخت و گفتهاند كه زمان مرگ امير ابو سعيد بن يعقوب مرينى را به درخواست خود او پيشبينى كرد . همچنين موارد مشابه ديگرى نيز از او نقل شده است . امّا آنچه او را به عنوان يك دانشمند مشهور كرد ، توجه او به رياضيات و نجوم بود . به گفتهء ورنت ، كتاب منهاج الطالب او كتابى بسيار مفيد براى محاسبهء پديدههاى زودگذر و حاوى جداول نجومى است . كتاب تلخيص اعمال الحساب او نيز حاوى قاعدهء خطائين ( دو خطا ) است ( طريقهاى در حل بعضى از مسائل سادهء رياضى به وسيلهء فرض دو عدد دلخواه ) كه در تعيين جذر تقريبى اعداد گنگ به كار مىرود . ابن بنّا كه ابن خلدون او را « شيخ المغرب » در نجوم و سيميا و اسرار حروف ناميده و ابن قنفذ از او با عنوان استاد استادان در هيئت و نجوم و رياضيات ياد كرده و وى را در كنار ابن الشاط و قاضى ابو عبد اللّه محمد بن محمد لخمى ، يكى از سه دانشمند بزرگ مغرب دانسته كه صناعت تأليف در مغرب با او به پايان رسيده است . ابن بنا سرانجام در 721 ق / 1321 م و به روايتى 726 ق در مراكش درگذشت « 1 » . تاريخ درگذشت او را 724 ق نيز ذكر كردهاند كه به نظر مىرسد مربوط به ابو العباس احمد بن محمد مالقى قاضى اغمات بوده باشد . وى هر روز پس از نماز صبح تا نزديك غروب به كار مىپرداخت . « 2 » ، بسيار اندك سخن مىگفت و
--> ( 1 ) . ابن قنفذ ، وفيات ، 343 ؛ ابن قاضى ، درة الحجال 1 / 15 . ( 2 ) . ابن حجر ، 1 / 330 .